Дзеля Царквы і Бацькаўшчыны: В.В. Багдановіч (1878–1941?)

В.Багдановіч як аўтарытэтны лідэр згуртаваў найбольш свядомую і актыўную частку праваслаўнага насельніцтва Віленшчыныны ў грамадска-рэлігійную арганізацыю “Беларускае праваслаўнае аб`яднанне” (1927) г. Арганізацыя актыўна супрацьстаяла паланізацыі, выступала за беларусізацыю Праваслаўнай Царквы шляхам дэмакратызацыі царкоўнага кіравання, пастаўленне ў прыходы з пераважна беларускім насельніцтвам беларускіх святароў, за выкарыстанне беларускай мовы ў Царкве, сістэме духоўнай адукацыі і царкоўнай адміністрацыі. В.Багдановіч быў рэдактарам газеты “Праваслаўная Беларусь”, на старонках якой ішло абмеркаванне самых злабадзённых праблем беларускага рэлігійнага, нацыянальнага і культурнага жыцця.

У праграмных артыкулах газеты В.Багдановіч падкрэсліваў, што разглядае Царкву як найважнейшую галіну жыцця народа, звяртаўся да тых беларусаў, якія “ў сваім жыцці не адпалі ад сваёй веры і нацыянальнасці”. На старонках газеты В.Багдановіч рашуча выступаў за захаванне кананічнай сувязі з Маскоўскай патрыярхіяй, падкрэсліваючы, што Царква павінна стаяць вышэй дзяржаўных і палітычных чыннікаў. Адносна некананічнасці аўтакефаліі Праваслаўнай Царквы ў Польшчы як знаўца царкоўных канонаў В.Багдановіч пісаў, што “для сапраўднай аўтакефаліі важна вярнуць Царкве яе ўнутраную свабоду, якую яна страціла прымусова навязаным кансісторскім строем і некананічнай ерархіяй”.

Ключавыя праблемы, якія хвалявалі В.Багдановіча-публіцыста, гэта месца Царквы ў дзяржаве і адносіны паміж імі, пытанні саборнасці, кананічнасці і аўтакефаліі. Ужо ў ранніх артыкулах, асэнсоўваючы гэтае пытанне, ён пісаў пра абсалютную неабходнасць і асаблівую надгістарычную ролю Царквы ў дзяржаве, падкрэсліваў бесперспектыўнасць для СССР таго крайняга “сацыялізму (камунізму), які сам фактычна імкнецца стаць рэлігіяй”. Усё напісанае В. Багдановічам на гэтую тэму, не згубіла сваёй актуальнасці, а прапанаваная ім формула суіснавання Царквы і дзяржавы ўяўляе асаблівую каштоўнасць для сучасных еўрапейскіх дзяржаў.

Застаюцца актуальнымі і погляды В.Багдановіча на ўзаемаўплывы розных моў у асяроддзі праваслаўнага насельніцтва, на ролю царкоўнаславянскай мовы ў праваслаўных краінах. Разважаючы над суіснаваннем беларускай і царкоўнаславянскай моў сярод праваслаўных, ён пісаў: “Гэтымі дзвюма мовамі карыстаецца праваслаўнае насельніцтва ў хатняй абстаноўцы і ў царкоўна-грамадскім жыцці. Дзве гэтыя мовы зразумелыя насельніцтву… існаванне дзвюх моў у нашым бытаванні не паселіць у праваслаўным народзе разладу, бо вера праваслаўная, дагматы яе, саборны пачатак ва ўпраўленні і царкоўнаславянская богаслужбовая мова будуць звяном, што звяжа ўсіх праваслаўных у нашым краі…” Сапраўды, у тагачасных умовах, калі царкоўнаславянская мова вывучалася ў школах, для большасці яна была зразумелай і звыклай у богаслужбовым ужытку. Яе перавагі, як падкрэсліваў В.Багдановіч, былі ў тым, што царкоўнаславянская мова ніколі не была мовай бытавых зносін людзей, не мела тэндэнцый да абміршчэння ў параўнанні з сучаснымі мовамі. У адной з сваіх ранніх работ у адказ на абвінавачванні польскага боку В.Багдановіч пісаў: “Славянская мова… выкарыстоўваецца ў Царкве не толькі ў Расіі, але і ў многіх іншых славянскіх праваслаўных народаў. Ужывалася яна некалі і палякамі, якія спачатку прынялі веру Хрыстову ад вучняў святых братоў Кірыла і Мяфодзія. Для нас, беларусаў, царкоўнаславянская мова з`яўляецца гістарычнай асновай нашай культуры … ці варта нам пачынаць весці барацьбу з гэтай магутнай асновай нашай культуры і нашай літаратурнай мовы?” Адзін са спадзвіжнікаў В.Багдановіча протаіерэй Лука Голад выказваўся так, вызначаючы ролю царкоўнаславянскай мовы: “Славянская мова павінна быць захаванай у царкве як адзін са сродкаў культурнага развіцця беларускай мовы”.

Аднак нягледзячы на ўсе спробы супрацьдзеяння з боку ўкраінскай і беларускай грамадскасці, паланізацыі Праваслаўнай Царквы працягвалася. У сярэдзіне 1930-х гг. пачалі праводзіцца царкоўныя службы на польскай мове. У 1935 г. была створана камісія па справах праваслаўнага веравызнання, якая дзейнічала ў межах Камітэта па нацыянальных справах. Яна выпрацавала спецыяльныя “Тэзісы”, зацвержданыя Сінодам, якія па сутнасці былі праграмай далейшай паланізацыі Царквы. Сярод іншых было патрабаванне ўжывання польскай мовы ў набажэнствах на дзяржаўныя святы — 11 лістапада, 3 мая, гадавін (нараджэнне, імяніны, канчына) важных дзяржаўных асобаў. У 1936 г. да дня польскай незалежнасці пад старшынствам вікарыя Люблінскай епархіі епіскапа Савы (Саветава) была створана “Навуковая камісія па перакладу на польскую мову Святога Пісання, твораў св. Айцоў і навуковых прац з галіны дагматыкі і інш. праваслаўных дысцыплін”. Першыя набажэнствы на польскай мове адбыліся ў дзень незалежнасці Польшчы — 11 лістапада 1935 г.— у гарнізоннай царкве ў Варшаве, у кафедральным саборы ў Беластоку і ў гарнізоннай царкве ў Гродне. У хуткім часе кіраўнік вайсковага праваслаўнага душпастырства выдаў загад весці набажэнствы і прамаўляць казанні ў войску толькі на польскай мове.

Далейшая паланізацыя Праваслаўнай царквы паскорылася пасля прыняцця дэкрэту Прэзідэнта польскай рэспублікі “Аб адносінах дзяржавы да Польскай Праваслаўнай царквы” (1938 г.), які ставіў Праваслаўную Царкву ў поўнае дзяржаўнае падпарадкаванне. Параграф 7 дэкрэта прадпісваў, што афіцыйнай мовай царкоўных уладаў і ўстаноў можа быць выключна мова польская, а параграф 8 абавязваў духавенства Праваслаўнай царквы ўзносіць у час набажэнстваў малітвы за дабрабыт Польшчы, у дзяржаўныя святы — у гонар прэзідэнта, урада і войска, са спевамі пасля богаслужэння дзяржаўнага гімна. Царква такім чынам губляла сваю ўнутраную свабоду і духоўную сілу.

У Вільні ў 1939 г. працавала “Таварыства праваслаўных палякаў”, якое наладзіла выпуск часопіса “Dwutygodnik Prawoslawny”, які таксама актыўна прапагандаваў ідэю “польскага праваслаўя”. Царкоўная прэса павінна была выходзіць выключна на польскай мове, на ёй выдаваўся афіцыйны орган “Wiadomosci Mitropoii Prawoslawnej ”, а выданні на рускай, украінскай і беларускай мовах былі забаронны.

У гэты ж час у Заходняй Беларусі прайшла хваля прымусовага ўводу новага календара. З дапамогай польскай адміністрацыі і паліцыі забараняліся святочныя службы паводле старога стылю і нават арыштоўваліся сяляне за непадпарадкаванне. Пад напорам народа гвалтоўнае ўвядзенне новага календара было прыпынена, але ў 1938 г. новы стыль гвалтоўным чынам быў усё ж уведзены на Гродзеншчыне і Піншчыне, а Віленшчыне ўдалося адстаяць стары царкоўны каляндар, і выбар стылю ў Царкве быў пакінуты “на вырашэнне настаяцеля” .

30 верасня 1939 г. В.Багдановіч быў арыштаваны польскімі ўладамі “за антыўрадавую дзейнасць”, заключаны спачатку ў віленскую турму, а потым этапіраваны ў канцэнтрацыйны лагер Картуз-Бярозы. З наступленнем Чырвонай арміі, калі ахова лагера разбеглася, вязні разышліся па дамах. Вячаслаў Багдановіч вярнуўся ў Вільню.

Новая савецкая ўлада адразу зацікавілася актывістамі царкоўнага і гарамадска-асветнага руху. Яна ініцыявала сход “беларускіх інтэлігентаў” у Вільні, на які з’явілася каля 80 чалавек, сярод іх быў і В. Багдановіч. У кастрычніку 1939 г. ён разам з іншымі прадстаўнікамі віленскай інтэлігенцыі быў арыштаваны органамі НКУС БССР. Паводле прыватных сведчанняў, В. Багдановіча расстралялі ў Вілейскай турме хутка пасля арышту без суда і следства. Месца пахавання яго невядома.

Вячаслаў Багдановіч быў разнастайна адораным чалавекам. Яго ведалі і паважалі як вопытнага выкладчыка і аратара, знаўцу царкоўнай гісторыі, пісаў ён і літаратуразнаўчыя артыкулы. Быў вядомы як кампазітар, аўтар музыкі да некалькіх рамансаў на словы А.Пшчолкі. Некаторы час быў старшынёй Рэлігійна-філасофскага гуртка Віленскага рускага таварыства (1927), папулярызаваў класічную рускую літаратуру і рускую рэлігійную філасофію, займаўся іканапісам. Карыстаўся сімпатыяй і любоўю ўсіх віленчукоў, незалежна ад іх нацыянальнасці. У віленскім асяроддзі яго называлі “святым чалавекам”.

Лідзія Кулажанка

Распечатать Распечатать

Комментирование закрыто.