Вячаслаў Багдановіч “Царкоўнаславянская мова як мова богаслужбовая”

Той жа паэт у іншым месцы сказаў, што ёсць сіла “благодатная в созвучьи слов живых, и дышит непонятная святая прелесть в них”.

Тысячагадовая, з пакалення ў пакаленне перададзеная багаслоўская практыка так цесна звязала нашае богаслужэнне з царкоўнаславянскай мовай, што не толькі словы і выразы, але нават самыя “гукі” царкоўнаславянскай мовы ствараюць у душы міжвольныя асацыяцыі (сувязі) са знаёмымі ў душы перажываннямі: “в них слезы разлуки”, г. зн. вечная туга па страчаным райскім блажэнстве, “в них трепет свиданья”, г. зн. урачыстае і светлае прадчуванне ўваскрасення і вяртання раю.

Трэба адзначыць і тое, што ў царкоўнаславянскіх словах і выразах зафіксаваны не толькі вядомыя нам адценні рэлігійнага пачуцця і рэлігійнай думкі. З кожным словам звязана дакладна, раз назаўсёды ўстаноўленае значэнне, гэта значыць, яно выступае захавальнікам зместу і дакладнага сэнсу самога богаслужэння.

Нарэшце, у богаслужбовай мове ёсць многа такіх слоў, выразаў і паняццяў, якія не толькі не перакладаюцца дакладна на побытавую гаворку, але якія прагучалі б кашчунна і непрыемна, калі б іх назвалі і абазначылі звычайнымі словамі. Таму пераклад богаслужэння на “жывыя” мовы бывае незвычайна цяжкім. Неабходна доўга рыхтаваць сябе духоўнымі подзвігамі, чыстым жыццём і малітоўнымі перажываннямі, каб брацца за гэтую святую, але разам цяжкую і адказную справу. Там, дзе гэта неабходна, дзе богаслужэнне перакладаецца для новаасвечаных былых язычнікаў, магаметан і г. д., якія гавораць на зусім іншых, неславянскіх мовах, там гэта зрабіць неабходна. Але там, дзе богаслужэнне ўжо правіцца на такой дзіўнай, цудоўнай мове, там пасягаць на гэтую, ужо не вякамі, а тысячагоддзямі намоленую, а таму “свяшчэнную” мову, — простае злачынства.

Вось чаму мы выступаем супраць перакладаў богаслужэння на “жывыя” славянскія, перш за ўсё на “рускія”, г. зн. на вялікарускую, украінскую, беларускую і на літаратурна-рускія мовы. Абаронцы перакладу больш за ўсё кіруюцца не царкоўнымі, а палітычнымі матывамі, стараючыся нават у царкоўных адносінах адгарадзіцца ад “рускіх”.

У папярэдняй частцы мы ўжо высветлілі, якога культурнага багацця такія палітыкі пазбаўляюць свае народы і якое антыкультурнае зло ўносяць яны ў шэрагі роднасных славянскіх і, асабліва, славяна-рускіх плямёнаў. Таму крайне шкодным тут з’яўляецца не толькі выгнанне з богаслужбовага ўжытку царкоўнаславянскай мовы, але нават і ўвядзенне ў богаслужбовую мову знакамітай украінскай вымовы, якая культывуецца цяпер дзеля таго ж разладу (дысгармоніі), г. зн. дзеля таго ж страху перад “русіфікацыяй”.

Па-першае, чыстым непаразуменнем з’яўляецца сцвярджэнне, нібы агульнапрынятае ў наш час у Рускай Праваслаўнай Царкве вымаўленне царкоўнаславянскіх слоў — “маскоўскі говар”. Ні ў якім разе. Гэтае вымаўленне стварыла і ўмацавала па ўсёй Святой Русі менавіта ўкраінскае духавенства ў эпоху сваёй поўнай перавагі і панавання ў Расіі, пачынаючы ад Пятра Вялікага і да Екацярыны II. Каб пераканацца ў гэтым, успомнім наступны гістарычны прыклад.

Уплыў на Маскву духоўнай адукацыі, створанай у Рэчы Паспалітай у XVI–XVII стст. працамі праваслаўных украінцаў і беларусаў, пачаўся ў XVII ст. і з таго часу бесперапынна рос і ўмацоўваўся да канца таго веку. У Маскве тады найбольш важнай царкоўнай справай было выпраўленне свяшчэнных і богаслужбовых кніг. Да таго, пачынаючы з Максіма Грэка, яно рабілася паводле старых славянскіх і грэчаскіх рукапісаў выключна маскоўскімі праўшчыкамі. У XVII ст. выпраўленне апынулася ў руках вучоных манахаў з Кіева на чале з Епіфаніем Славінецкім і выконвалася, асабліва ў час патрыярха Нікана, пераважна па кнігах кіеўскіх выданняў. Выпраўляліся цяпер ужо не толькі асобныя словы, але дадаваліся цэлыя малітвы і чынапаследаванні. Сам Нікан настолькі захапіўся кіеўскай абраднасцю, што нават выпісаў з Кіева пеўчых. За ім хутка паследаваў і сам цар. Стараабрадніцкі раскол у Расіі выкліканы быў пераважна рэўнасцю маскоўскіх праўшчыкаў, якія падазрона ставіліся да чысціні веры кіеўскіх “латынников и обливанцев”.

З часоў Пятра I перавага ўкраінскага духаванства пераходзіць у поўнае панаванне. Амаль увесь склад Свяцейшага Сінода, пачынаючы з Сцяфана Яворскага, Феафана Пракаповіча і Феадосія Яноўскага быў украінскім. Пасады рэктараў і прэфектаў духоўных акадэмій, відныя кафедры, уплывовыя месцы прыдворнага духавенства — усё занялі прадстаўнікі ўкраінскай вучонасці, пераважна гадаванцы Кіева-Магілянскай акадэміі. Як самыя адукаваныя, яны больш падабаліся Пятру, які не любіў маскоўскае духавенства і таму не прыслухоўваўся да іх пратэстаў супраць засілля “чаркасаў” (так звалі ўкраінцаў).

Карыстаючыся падтрымкай тагачаснай расійскай грамадзянскай улады, украінскае духавенства да часоў імператрыцы Екацярыны II дзейсна “размаскальвала” Расійскую Царкву, змагаючыся з расколам стараабрадніцтва, уводзячы новыя кнігі, прапаведніцтва новага характару, новыя чынапаследаванні, нават у выкананні таінстваў і абрадаў, новыя царкоўныя партэсныя спевы, новую манеру і спосаб адпраўлення богаслужэння, прамаўлення выгласаў, нават новую парадную вопратку для архіерэйскіх пеўчых у выглядзе паўпольскіх каптанаў-кантушоў, якія сталыя людзі добра памятаюць і цяпер.

Некаторыя з архіерэяў-украінцаў у сваёй украінізацыі былі настолькі энэргічнымі, што нават узнікла некалькі адміністрацыйна-судовых спраў аб архіерэйскіх прыцясненнях. Але ў цэлым маларосы тады былі больш культурнымі, а таму ў культурнай барацьбе перамаглі.

Нягледзячы на рэакцыю, якая ўзнікла ў адказ на засілле “чаркасаў” у Расійскай Царкве пры імператрыцы Екацярыне II (або нават раней, яшчэ пры Елізавеце, якая не любіла ўкраінцаў), пад напорам грамадскай думкі быў выдадзены асобы загад (1754) пра тое, каб у архіерэі і архімандрыты прапаноўваліся не толькі адны маларосы.

Уведзеныя навацыі ўмацаваліся ў царкоўнай практыцы. І вернікам, і многім уладыкам з вялікаросаў падабаліся і больш прыгожая, урачыстая абстаноўка богаслужэння, і больш выразнае чытанне і вымаўленне, і дасканалыя пропаведзі, і мілагучныя царкоўныя гімны (напрыклад, “пасіі”, і “пахаванне Божай Маці”), задушэўныя кіеўскія партэсныя спевы.

Дзіўна было б ад усяго гэтага адмаўляцца цяперашняму ўкраінскаму духавенству, так, несумненна, не было б цяпер ніякага сэнсу і велікарускаму духавенству вяртацца да ранейшага маскоўскага “вымаўлення”, ад якога ўсе ў самой Маскве адвыклі, або веруючым велікаросам не хадзіць на “пасіі” толькі таму, што яны маларускага паходжання.

Рэлігійна-культурнае значэнне царкоўнаславянскай мовы выдатна ўсвядомлена і пераконвае як праваслаўных, так і уніятаў моцна трымацца за гэты культурна-рэлігійны сцяг. У гэтай павазе і адданасці асновам сваёй культуры і заключаецца перш за ўсё сапраўдная культурнасць, і наадварот, некультурнасць — у непавазе да іх.

У наш час распаўсюджання антыдухоўных і антыхрысціянскіх стыхій, якія ахінулі і апуталі сучасны свет, трэба асабліва цаніць і рэўнасна абараняць свае культурныя каштоўнасці. Ніхто іх цяпер не абараняе ў гэтай барацьбе дабра і зла, толькі адна Царква. Але Царква складаецца з пастыраў і паствы, і калі гісторыя, якая вечна паўтараецца, зноў паставіла праваслаўную іерархію ў Польшчы ў становішча бяссільных у барацьбе за свае святыні, тым з большым рвеннем павінна адстойваць іх другая палова Царквы — міране. Не пра арганізаванае нейкім чынам “народаўладдзе” ў Царкве мы гаворым, і яшчэ менш пра якое-небудзь “супраціўленне злу насіллем”, але выключна аб прывязанасці і любові да сваіх родных святыняў. Патрэбна нам так духоўна “падперазацца” перад стыхіямі свету, каб уратаваць адзіны духоўны аплот — Царкву.

У гэтым няхай дапамогуць нам нашы асветнікі, “славянскіх краін настаўнікі”, святыя браты Мяфодзій і Кірыл.


Пераклад Лідзіі Кулажанка
паводле: Богданович В. Церковнославянский язык
как религиозно-культурная ценность.
Гродно, 1938. С.20–29.

Распечатать Распечатать

Комментирование закрыто.