Праваслаўная абраднасць: метафізіка таінстваў

Праваслаўную абраднасць (па-за літругіяй і кананічнымі гадзінамі) можна падзяліць на дзве выразныя групы:
1. Абрады і асвячэнні, якія выступаюць у праваслаўных літургічных кнігах (галоўным чынам у “Еўхалагіёне” —“Трэбніку”, а таксама ў “Мінеі”, “Трыёдзі” і ў іншых кнігах), г. зн. дзеянні выключна літургічныя.
2. Народыя звычаі (фальклор), не ўстаноўленыя царквой, звязаныя з паасобнымі святамі і практыкай посту ў Праваслаўі (…).

Абрады і асвячэнні (першая група) вымагаюць рэфлексіі над іх значэннем і сэнсам. Паколькі яны цесна звязаны з праваслаўнай літургіяй, іх значэнне можа быць высветлена толькі ў кантэксце цэлай літургіі.

Падставовая літургічная кніга, што змяшчае ў сабе большасць абрадаў і асвячэнняў, называецца “Еўхалагіён” (царк.-слав. “Трэбнік”) і ўтрымлівае шэраг неспадзяванак. Асаблівай увагі заслугоўвае факт не адрознівання таінстваў ад таемнадзеянняў2 . У літургічнай свядомасці Праваслаўя “sacramenta et sakramentalia” ўяўляюць сабой разнастайныя праявы асвячэння чалавека і матэрыі. Няяснасць літургічных кніг адбілася ў гісторыі на спрэчцы аб колькасці таінстваў (спробы прызнання за таінства вялікае асвячэнне вады, пострыгі ў манахі, пахаванне, альбо таксама памазанне цэзара падчас каранацыі). Урэшце на Усходзе de facto перамагла трыдзенская тэорыя сямі таінстваў (сесія VII ад 7 сакавіка 1547 года — канон 1) (…). Шматкроць лічбе “сем” надавалася сімвалічнае значэнне (сімвал паўнаты).

Цяжкасці праваслаўнай сакраменталогіі былі абумоўлены з неадпаведным падыходам да таінства Еўхарыстыі. Вучэнне пра Еўхарыстыю як пра адно з таінстваў выклікае непаразуменні. Школьная тэалогія, часта застаючыся пад уплывам заходніх поглядаў, на жаль, зусім не адчувае гэтай праблемы. А аднак жа адносна Еўхарыстыі ўсе іншыя таінствы маюць інструментальны характар. Хрышчэнне і Мірапамазанне адкрываюць доступ да Еўхарыстыі, Пакаянне дазваляе зноў прымаць Цела і Кроў Гасподнюю, дзякуючы шлюбу, муж і жонка ў сваім новым стане дапускаюцца да прычасця. Праз сабораванне Царква моліцца, каб не перапыніўся ўдзел хворага ў Гасподняй Вячэры, а святарства існуе перш за ўсё для адпраўлення Еўхарыстыі (адгэтуль асаблівая роля еўхарыстычнай матэрыі — хлеба, віна і вады — у асвячэннях).

Еўхарыстыя, такім чынам, з’яўляецца “таінствам таінстваў”, цэнтральным таінствам Царквы, крыніцай іншых сакраментальных дзеянняў. Жыццё і дзейнасць кожнага члена Царквы знаходзіць свой выраз у еўхарыстычнай супольнасці. Вяршыня хрысціянскага жыцця — у таінстве Еўхарыстыі, дары несмяротнасці — у Целе, каторае сталася мацнейшым за смерць. З гэтай прычыны адлучэнне ад Еўхарыстыі ёсць адлучэнне ад Царквы, еўхарыстычная супольнасць з’яўляецца выразам Царквы ў Яе паўнаце (М. Афанасьев. Таинства и тайнодействия // Православная Мысль, № 8, 1951. С. 29-31; H. Paprocki. La promesse du Pere. Paris, 1990. C. 91-92).

А. Сергій Булгакаў адрозніваў таінствы Евангелля — Хрышчэнне і Еўхарыстыю — ад астатніх. Усе іншыя ўстаноўлены Царквой, зыходзячы са Святога Пісання (С. Булгаков. Православие… Пер. на польск. мову. Беласток-Варшава, 1992. С. 128). Меркаванне мітрапаліта Макарыя, паводле якога Хрыстос непасрэдна ўстанавіў усе таінствы (што з’яўляецца паўтарэннем дагматычнай тэзы Захаду), не можа быць прынята, таму што першасная Царква не мела дакладнага вучэння аб таінствах; апроч таго, нельга сказаць, што ў апостальскую пару існавалі таінствы шлюбу і саборавання хворых у іх сучасным сэнсе. Хрыстос жа заклаў не таінствы, а Царкву. Царква была закладзена ў цэлай сваёй паўнаце, і ўсё, што ў ёй існуе, паўстала па волі Божай. У гэтым сэнсе таінствы неаддзельныя ад Царквы і ўстаноўлены Богам, бо Бог заснаваў Царкву, і Царква з’яўляецца Целам Хрыста. Кожны раз, калі адпраўляюцца таінствы, яны наноў устанаўліваюцца Царквой. Гэта адначасова заменная акцыя — Царква ўстанавіла таінства і таінства складае Царкву (М. Афанасьев. Таинства и тайнодействия. С. 17, 19-20, 25; Макарий (Булгаков). Православно-догматическое богословие. Санкт-Петербург, 1895, ІІ. С. 313-314 (…)). У таінствах і таемнадзеяннях — структура Царквы, няспыннае кліканне Святога Духа, які пераўтварае матэрыял гэтага свету.

Прадмет дзеяння таінстваў — жывы чалавек, і патэнцыяльна датычаць яны ўсіх людзей, што схіляе адмовіцца ад канцэпцыі таінства пахавання, асвячэння вады, пострыгаў у манахі і памазання цэзара, бо гэтыя асвячэнні адносяцца альбо да памёрлага чалавека, альбо да матэрыі, альбо да асобных людзей. Адкрытым застаецца пытанне значэння асвячэнняў (таемнадзеянняў) у цэласным кантэксце літургіі і тэалогіі праваслаўя.

Перш за ўсё належыць звярнуць увагу на факт, што большасць асвячэнняў датычыць матэрыі, звязанай з Еўхарыстыяй альбо з іншымі таінствамі. Найчасцей асвячэнне мае месца пры канцы вячэрняў перад дванаццацю вялікімі святамі Царквы, а таксама на ліціі прыходскіх святаў, і датычыць хлеба, віна, пшаніцы і алею. Сувязь гэтых прадуктаў з таінствамі відавочная (алей выкарыстоўваецца пры намашчэннях у таінствах мірапамазання і саборавання). Падобная сувязь відавочная таксама ў асвячэнні вады, вінаграду, артаса, пасеваў, вінаградніка і віна. Падставовым складнікам куцці, якая гатуецца на дзень памяці св. Феадора Тырана (1-ая пятніца Вялікага посту) і на паніхіду, таксама з’яўляецца пшаніца. Ва ўсіх гэтых асвячэннях таксама маем дачыненні з элементарнай ежай чалавека. Гэта відавочна асабліва пры асвячэнні ежы на Вялікую Суботу, пры асвячэнні статкаў, палёў, пасекаў, а таксама ў малітвах падчас хваробы жывёлы, вінаграднікаў і палёў, падчас гібелі жывёлы (засуха, паводка, дождж, бура, землятрасенне, шторм). Аднак такога характару не маюць асвячэнні, звязаныя з сакральным будынкам (царква) і яго аздабленнем, з жылым домам, гаспадаркай, студняй, печчу, караблём. Гэтыя асвячэнні можна аднесці да дзейнасці чалавека, падобна як малітвы перад пачаткам школьнага года, у часе хваробы, перад падарожжам, на дзяржаўныя святы і на Новы год.

Сітуацыя ў сферы сакраменталогіі, такім чынам, не з’яўляецца дастаткова яснай. Тым болей, што яшчэ ў XV ст. мітрапаліт Эфеза Ёзаф пералічваў дзесяць таінстваў, у той час калі ў VIII ст. св. Іаан Дамаскін называў толькі два таінствы. Часта таксама ў Айцоў Царквы адкрэсленне “хрышчэнне” датычылася, па сутнасці, трох таінстваў — Хрышчэння, Мірапамазання і Еўхарыстыі.

Бездапаможнасць школьнай тэалогіі адносна праблемы таінстваў і таемнадзеянняў вынікае з пранікнення ў перыяд г.зв. “вавілонскага палону” ў праваслаўную тэалогію тыпова заходніх вызначэнняў, як напрыклад: “Sacramentalia sunt res aut actiones, quibus Ecclesia in aliquam sacnamentorum initiationem uti solet ad obtinendos ex sua impetratione effectus praesertim spirituales” (у праваслаўі, насупраць, структура таінстваў і асвячэнняў наследуе вялікую еўхарыстычную малітву). Развіццё гэтай тэзы вядзе да сцвярджэння, што таінствы адрозніваюцца ад таемнадзеянняў “ratione institutionis: quae non tantum a Christo, sed etiam ab Ecclesia fieni potest; cum ad sacramenta reguratur institutio a Christo facta”, і ўтрымлівае памылку (бо Гасподзь Хрыстос не ўстанавіў усіх таінстваў), а акрэсленне розніцы “ratione effectum” і “ratione modus operandi” не дастаткова дакладнае — чым жа адрозніваецца “ratione modus operandi” таінства шлюбу ад манашаскіх пострыгаў, альбо таксама вялікае асвячэнне вады ад таінства Хрышчэння? (F. Die Kamp. Theologiae dogmaticae manuale. Tournai, 1943, Voeumen IV. С. 77-79).

Істотнае значэнне пры гэтым мае праблема адпаведнага разумення манашаскіх пострыгаў як адной з формаў таемнадзеянняў. Шматкроць уздымалася пытанне, ці з’яўляюцца манашаскія пострыгі таінствам, ці не. З гэтага пункту гледжання манашаскія пострыгі параўноўваліся з таінствам шлюбу. Існуе аднак істотная розніца паміж гэтымі формамі жыцця ў Царкве. Наколькі можна практыкаваць манашаскае жыццё ў свеце без пострыгу, настолькі немагчыма гэта адносна шлюбу, бо жыццё ў шлюбе, пазбаўленае благаславення Царквы, з’яўляецца грахом. Апроч таго, ніякім чынам нельга давесці, што практыка манашаскага жыцця была вядомая ў Царкве ад пачатку яе існавання. З гэтай прычыны манашаскае жыццё не з’яўляецца звязаным з таінствамі Царквы і адносіцца да сферы таемнадзеянняў. Манастыцызм — дарога індывідуальнага збаўлення і асвячэння, тады калі таінствы ўсталёўваюць шлях збаўлення супольнага.

“У шырокім сэнсе ўсё ў жыцці хрысціяніна з’яўляецца царкоўным, г.зн. мае сакраментальную прыроду… усё з’яўляецца харызматам, місіяй, дарам служэння Царквы” (П. Евдокимов. Православие. Пер. на польск. мову. Варшава, 1964. С. 295). Гэта сфера, што даецца на акрэсленне і ўпарадкаванне. Тым не менш а. Мікалай Афанасьеў сфармуляваў тэзу, што кожнае таінства ўтрымлівае асвячаючае дзеянне, але не кожнае асвячаючае дзеянне з’яўляецца таінствам (Таинства и тайнодействия. С. 23-25). Кожнае сакраментальнае дзеянне — падзея ў Царкве, праз Царкву і для Царквы. Грэчаская і стараславянская назва таінства (“mysterion” — “таинство”) паказвае, што гэта рэч таемная, утоеная. Асвячэнні датычаць стварэння, жывёл, матэрыі. Іх прызначэнне — асвячэнне стварэнняў, што надае асвячэнням касмічнае вымярэнне і адносіць усё да рэчаіснасці Бога. Істотную ролю адыгрывае ў гэтым сімволіка паасобных асвячэнняў. Возьмем, напрыклад, асвячэнне артаса на свята Пасхі і яго падзел у суботу Пасхальнага Тыдня. У гэтым выпадку можна казаць аб “метафізіцы артаса”, што вынікае з тэкста адпаведных малітваў. “Малітва благаславення артаса на святую Нядзелю Пасхі” ўзгадвае выйсце з Егіпта і цярпенні Хрыста. Асвячэнне, такім чынам, адносіць артас да сімволікі свята Пасхі — выйсця з Егіпта і перамогі Хрыста над смерцю. “Малітва на падзел артаса ў суботу Святога Тыдня” ў сваю чаргу заклікае, каб тыя, хто спажывае артас, атрымалі “благаславенне цялеснае і духоўнае і здароўе праз ласку і міласэрнасць Тваёй прыязні да чалавека”. “Малітва асвячэння мяса на святую і вялікую нядзелю Пасхі” таксама ўзгадвае ахвяру Аўраама і Авеля. У гэтых малітвах з’ядноўваюцца Стары і Новы Запаветы як непадзельная цэласнасць гісторыі збаўлення. Артас адносіцца як да падзей гістарычных, так і да надзённых патрэб вернікаў, а таксама да жыцця вечнага. (…)

Асвячэнне можна параўнаць з мастацтвам іконы. Ікона — спосаб прадстаўлення іншага свету. Асвячэнне ў сваю чаргу — аднясенне да іншага свету.

Ужо на ўзроўні зямной рэчаіснасці можам назіраць з’яву здольнасці чалавека да засваення (прыняцця) і выклікання ўплыву (уздзеяння) на макракосм і мікракосм (гл. схему):

МАКРАКОСМАС
ЧАЛАВЕК (БNTHR›POS=MESOKOSMOS)
МІКРАКОСМАС

Чалавек выступае ў гэтым выпадку як пасрэдны элемент (Mesokosmos) паміж макракосмасам і мікракосмасам. Адносна надпрыроднага свету гэтую функцыю выконвае Царква, якая сімвалізуе космас. Сакральны будынак, сакральная прастора і сакральны час пранікаюць да паняцця вечнасці, ператвараюць яе, ажыўляюць і набліжаюць, адначасова самі паддаючыся змене (J. Nowosielski. Czas historyczny i przeczucie “metahistorii” w refleksji eklezjologicznej prawoslawia. Варшава, 1991. С. 67).

Ідэя часапрасторы, якая перасякаецца з вечнасцю, дае іншую перспектыву (там жа. С. 69) таксама ў адносінах да рэчаіснасці асвячэнняў (і таемнадзеянняў). Цяпер вядома, што існуе шмат тыпаў матэрыяльнай прасторы, што прастора мае розную структуру (П.А. Флоренский по воспоминаниям Алексея Лосева// Контекст. Москва, 1990. С. 7-8). Кожная з гэтых прастораў знаходзіць сваю рэалізацыю адзіна праз аднясенне да рэчаіснасці Бога, да ідэальнай таясамнасці ідэі і матэрыі. Матэрыяльную прастору ад прасторы Божай аддзяляе бездань, аднак праз асвячэнне надыходзіць аднясенне матэрыі да Бога.

Нішто не павінна заставацца на сваім месцы, усё павінна імкнуцца да пераўтварэння. Слова “religio” азначае саюз. Хрысціянства таксама — саюз, саюз чалавека з Богам. Калі “імя рэчы ёсць ідэяй — сілай — субстанцыяй — словам, што ўсталёўвае для гэтай рэчы адзінства сутнасці ў мностве яе праяў, акрэслівае і фармулюе само існаванне рэчы” (П. Флоренский. Общечеловеческие корни идеализма// Символ. № 6. 1984. Таинства 11. С. 190), — дык факт асвячэння “існаванне той рэчы” звязвае з Богам. У гэтым выпадку чалавек кантактуе сапраўды з рэальным жыццём свету, бо робіцца выяўленай падвойная існасць свету — Божая і матэрыяльная.

Святое Пісанне і літургічныя тэксты шматкроць кажуць аб тым, што Бог “прыхіліў нябёсы” ў сваёй невыказнай міласэрнасці і стаўся чалавекам. Гэта азначае, што “нябёсы” (Божая прастора) могуць сустракацца са светам матэрыяльным.

Праз таемнадзеянні ажыццяўляецца адваротны працэс, і матэрыя стаецца ўзнятай да рэчаіснасці Божай, што ёсць сцвярджэннем “новага неба і новай зямлі, бо першае неба і першая зямля прамінулі” (Ап. 21,1). Няспынны сустрэчны рух двух светаў — Божага і чалавечага — мае дзве крыніцы:

1. У Богу, які недаступны ў сваёй сутнасці і выяўляецца ў сваіх энергіях;

2. У Царкве, якая з’яўляецца Містычным Целам Хрыста і асвячае матэрыю.

Маніфестацыяй Божай рэчаіснасці ва ўмовах матэрыі з’яўляецца ікона як “вобраз іншага”, іконаю з’яўляюцца таксама гукі і словы (адгэтуль тэза анаматадоксаў), праз якія чалавек вымаўляе імя Бога, і ўсемагутная Божая сутнасць дзейнічае ў абмежаванай сутнасці свету і чалавека (П.А. Флоренский по воспоминаниям…. С. 15,18).

Гэта дазваляе таксама інакш глядзець на канцэпцыю “нябесных сфер”, калі прымем яе як акрэсленне духоўных рэальнасцей, якія акружаюць матэрыяльны свет. Гэта даказвае, што менавіта зямля і чалавек з’яўляюцца цэнтрам стварэння (…).

Стаўленне да матэрыі вызначае іудэа-хрысціянскі ў сваіх каранях культ святога крыжа — нябеснай, жывой істоты, здольнай нам дапамагаць. Аб гэтым сведчаць малітоўныя закліканні, скіраваныя да крыжа, напрыклад: “Крыж, вернікаў надзея і зброя, святароў слава, манахаў моца, моцай Тваёй усіх Цябе ўслаўляючых, збаўляй на вякі” (св. Рыгор Сінаіт. Канон Святога Крыжа; пар.: П. Флоренский. Из богословского наследия //Богословские труды. № 17, 1977. С. 89-90).

Крыж — аблічча Госпада, выяўленне Яго славы (адгэтуль таксама ў раннехрысціянскай іканаграфіі замест Хрыста часта маляваўся крыж).

Роля крыжа ў асвячэнні вады на свята Хрышчэння Гасподняга (агіясма) і ў г. зв. малым асвячэнні вады звязваецца непасрэдна з касмічным значэннем крыжа і знакавай функцыяй крыжа як святла аблічча Госпада, аб’яўлення яго славы. Гэтак жа належыць глядзець на знак крыжа (абрады экзарцызмаў, благаславенні). Асвячэнне космасу здзяйсняецца дзякуючы асвячальнай сіле Царквы. Сама Царква — гэта прасакрамент, крыніца ўсіх сакраментальных дзеянняў; Царква, “якая ёсць Цела Яго, паўната Таго, Хто напаўняе ўсё ва ўсім” (Эф., 1, 23). Менавіта ў катэгорыях паўнаты асвячэння выяўляецца Царква, “стоўп і сцвярджэнне ісціны” (1 Цім., 3,15), калі асвячае матэрыю. Гэта — тэургічная функцыя Царквы, прызначэнне каторай — падрыхтоўка свету (не толькі чалавека) да паўторнага прыходу Хрыста.

Калі ўпадак ангелаў, а затым чалавека, выклікаў касмічную катастрофу і прывёў да сапсавання свету і чалавека, то праз уцялесненне Хрыста, Яго пакуту і Уваскрасенне, а таксама праз Царкву — Цела Хрыста, — адбываецца вяртанне парушанага парадку. Царква робіць гэта праз свой асвячальны чын, які ўяўляе сабой адначасова жывы, рэлігійны вопыт, адзіны спосаб пазнання догматаў. Мэта асвячальнага чыну — зрабіць цэлы свет камуніяй, супольнасцю з Богам і ў Богу, каб Бог быў “усім ва ўсім” (1 Кар. 15,28).

Матэрыя праз яе асвячэнне набывае новыя ўласцівасці, уласцівасці духоўныя. Робіцца часткай іншага свету. Рэлігія прыводзіць да таемнага і глыбокага з’яднання двух светаў, што ажыццяўляецца праз культ (П. Флоренский. Из богословского наследия. С. 107).

Можам, такім чынам, акрэсліць таінствы (сакраменты) як датычныя непасрэдна Еўхарыстыі і ўдзелу чалавека ў Еўхарыстыі; таемнадзеянні ж (сакраменталіі) — аднесці да асвячэння матэрыі і жывёл, асвячэння чалавека і свету. Удзел у Еўхарыстыі і ў таінствах (што вядуць да Еўхарыстыі) гарантуе несмяротнасць і вечнасць (Еўхарыстыя як “лекі несмяротнасці”); удзел у таемнадзеяннях азначае асвячэнне космасу і аднясенне яго да пракрыніцы — да Бога.

“У адносінах да эмпірыі метагісторыя з’яўляецца надбудовай, сферай, з якой падзеі на ўзроўні эмпірыі атрымліваюць свой ісцінны і сапраўдны сэнс і значэнне. Як звяно, якое звязвае час і вечнасць, можам бачыць яе як прастору (…). Увогуле, у метафізічнай градацыі і вартасцяванні гэта была б сфера ісціннага ўздзеяння на рэчы, якія мы на ўзроўні эмпірычнай рэчаіснасці фіксуем як падзеі нашага часу” (J. Nowosielski. Czas historyczny… C. 66).

У еўхарыстычнай Літургіі (анафара) адбываецца ўздым усёй матэрыяльнай рэчаіснасці да Божага вымярэння (св. Афанасий Синаит. Oratio de sakra synaxi, PG 89, 833). Тут не маецца на ўвазе толькі духоўны “ўздым”, які адбываецца ў свядомасці ўдзельнікаў Еўхарыстыі, альбо таксама бачная змена іпастасі; гэта — аб`яўленне Царквы, сустрэча Царквы вандруючай і Царквы трыумфуючай, якія, няспынна ўзаемапранікаючыся, звязваюцца ўзаемна ў адно ва Уваскросшым Хрысце (А. Шмеман. Введение в литургическое богословие. Париж, 1961. С. 84-85 (…)). У Еўхарыстыі Царква ўваходзіць у метагісторыю і ў метачас. Падобны працэс мае месца ў сувязі з іншымі таінствамі і таемнадзеяннямі. Гэта, па сутнасці, адно і тое ж шматаспектнае асвячэнне, што ўсталёўвае эсхаталагічную паўнату.

Протаіерэй Генрык Папроцкі (ВАРШАВА)

Пераклад з польскай — Юрася Залоскі
 

1 Ks. Henryk Paprocki. Prawoslavna obrzedowosc: metafizyka sakramentaliow // Wiedomosci Polskiego autokefalicznego Kosciola prawoslawnego, № 1, 1996.
2 Лац. sacramenta et sakramentalia; царк.-слав. таинства и тайнодействия. — Заўв.пер.

Распечатать Распечатать

Комментирование закрыто.