Да пытання становішча Цэркваў у сучаснай Еўропе

Адносіны Цэркваў да палітыкі,
эканомікі і грамадскага жыцця

эалагічная рэфлексія на тэму ролі хрысціянскіх Цэркваў у сучаснай Еўропе павінна ўлічваць вопыт іх існавання на працягу апошніх дзесяцігоддзяў, калі рабілася спроба ліквідацыі хрысціянства або звужэння яго значэння да ролі рэлігійнага культу, які існаваў у прасторы, вызначанай для яго палітычнымі сіламі. У названы перыяд у горшым становішчы былі лакальныя праваслаўныя цэрквы. Яны пераследаваліся і панеслі найвялікшыя страты — да 90% духавенства, царкоўных будынкаў, бібліятэк, багаслоўскіх школ.


Распад атэістычнай грамадска-палітычнай і эканамічнай сістэмы, якая мела за мэту ліквідацыю хрысціянства і веры ў Бога як элемента светапогляду ўвогуле, значна палепшыла cтановішча Цэркваў у гэтых дзяржавах. Для нашай тэмы важнай з‘яўляецца думка, што гістарычны вопыт наглядна паказаў абсалютную неабходнасць існавання Царквы ў дзяржаве. Але гэты неаспрэчны факт мае неаднолькавае значэнне ў палітычным жыцці розных краін Цэнтральнай і Усходняй Еўропы, а таксама дзяржаў былога СССР.

У многіх краінах Цэрквы яшчэ шукаюць сваё месца ў грамадскім жыцці. Яны часта выкарыстоўваюцца палітычнымі партыямі для сваіх мэтаў. Парою яны бездапаможныя, часам агрэсіўныя, успрымальныя да нацыяналізму ў розных формах.

Цэрквы на Захадзе маюць іншы вопыт. Яны функцыянуюць ва ўмовах дабрабыту і спакою. Аднак ім даводзіцца ўдзельнічаць у палітычным і грамадскім жыцці ва ўмовах секулярызацыі, плюралізму і індэферэнтнасці.

Розныя ўмовы жыцця, розніца гістарычнага вопыту выклікаюць пэўную схільнасць да правінцыналізму ў тэалагічным мысленні і вызначэнні задач Цэркваў у грамадскім жыцці. Схільнасць гэтая праяўляецца як на Усходзе, так і на Захадзе. Некаторыя царкоўныя праграмы, як, напрыклад, праграма рэевангелізацыі Еўропы, праходзяць пад лозунгамі пошуку новых сфер уплыву як у геаграфічным, так і ў палітычным сэнсе.

Фрагментарнасць і правінцыяналізм мыслення значнай колькасці царкоўных асяродкаў у Еўропе знаходзіцца ў выразнай супярэчнасці з глабалізацыяй палітычнага і асабліва эканамічнага жыцця. Да праяў засцянковасці тэалагічнага мыслення трэба аднесці як фундаменталісцкія рухі, так і несамакрытычную самазадаволенасць кіраўніцтва многіх мясцовых цэркваў. Тэалагічны фундаменталізм — гэта праява канфесійнага эгаізму і адначасова спроба схавацца ад рэчаіснасці ў рэзервацыю. Другім яго бокам з‘яўляецца канфесійны эгаізм, які можа перараджацца ў палітычны імперыялізм. Інакш кажучы, усялякі фундаменталізм канфліктагенны.

У грамадска-палітычным аспекце фундаменталізм злучаецца найчасцей з імкненем да ідэалізацыі ўласнага мінулага. У атмасферы энтузіязму і радасці часоў палітычнага пералому значная колькасць хрысціян была схільная забыцца на прычыны Вялікай Французскай і Вялікай Кастрычніцкай рэвалюцый. Лёгка можна заўважыць тэндэнцыю да прыпісвання прычын трагедыі лёсаў хрысціянства і народаў у 1917 або 1945-1989 гг. дзейнасці цёмных містычных сіл. Многія тэолагі і царкоўныя дзеячы не хочуць зразумець, што ў тым ліку і адносіны царкоўных людзей да праблем грамадскага і эканамічнага жыцця, а таксама адносіны да сацыяльнай няроўнасці і беднасці прывялі да ўзнікнення дзяржаўнага ладу, які з такой страшнай нянавісцю адносіўся да хрысціянства і да веры ў Бога ўвогуле.

Эгаізм хрысціянскіх народаў Еўропы праявіўся ў пагрозлівым выглядзе ў краінах Амерыкі, Азіі і Афрыкі. Патрабуецца цвярозая і крытычная ацэнка мінулых падзей і ўчынкаў на тым абшары. Дзіўным чынам імкненне да свабоды і рэлігійнай талерантнасці здолела спалучацца, напрыклад, у Паўночнай Амерыцы, са знішчэннем індзейцаў. Захопленасць еўрапейцаў пабудовай Еўрапейскага дома паставіла пытанне адказнасці Еўропы за лёс народаў Афрыкі і Азіі. Гэтае пытанне можа стаць перад цэрквамі хутчэй, чым можна таго чакаць.
Глабальнасць тэалагічнага мыслення ў Еўропе ставіць па-новаму старую праблему адносін Царква — дзяржава, і як вынік — удзел хрысціян і Цэркваў у палітычным жыцці. Відавочна, толькі адносна невялікая колькасць хрысціян мае перакананне, што царкоўнае жыццё можна поўнасцю аддзяліць ад дзяржаўных спраў.

У Польшчы, напрыклад, у Касцёле можна было назіраць тэндэнцыю вяртання да так званага “канстанцінаўскага” перыяду, крайняй і нават гумарыстычнай праявай якой была публікацыя ў мясцовай прэсе фактаў пра шматразовыя прычасці кандыдата ў каменданты ваяводскай паліцыі. Вядомыя таксама выпадкі спантаных спробаў перанясення ролі партыйных камітэтаў на пробашчаў і дэканаў. Гаворка ідзе пра вобласці, на якіх дзяржаўныя ўлады не асмельваюцца зрабіць нічога, што б папярэдне не было ўзгоднена з уладамі дамінуючай Царквы. Такая сітуацыя існуе таксама ў некаторых іншых дзяржавах нашага рэгіёну.

Ёсць людзі, якія хацелі б вяртання да такога стану, калі веравызнаўчыя прынцыпы Цэркваў былі б раўназначныя прынцыпам грамадскага жыцця. На іх думку, Царква мае права, ці нават абавязак павучаць свецкія ўлады, як трэба ўдасканальваць грамадскае жыццё.Назіраецца таксама імкненне да знешняга забеспячэння прысутнасці хрысціянства ў многіх галінах грамадскага жыцця і асобнага чалавека. Гэтае імкненне часта вядзе да ўзнікнення адпаведных прававых нормаў, у тым ліку, у галіне крымінальнага права. Прыкладам можа быць прававая абарона хрысціянскіх каштоўнасцяў у сродках масавай інфармацыі. У гэтай сувязі вельмі складанай і абвостранай выглядае справа абортаў.

Зразумела, што мы адмоўна ставімся да распаўсюджання сцэн насілля, распусты і шматлікіх дэструктыўных з‘яў у сродках масавай інфармацыі. Хрысціянская свядомасць не можа пагадзіцца з гэтым. Бясспрэчна таксама, што аборт — гэта зло.

Але царкоўныя арганізацыі не могуць займацца выпрацоўкай карнага права, якое павінна абмежаваць або забараніць тую ці іншую заганную практыку. Мэтай Царквы павіннна быць удасканаленне свядомасці чалавека, перараджэнне чалавека. Можна ўспомніць словы ап. Паўла, які гаварыў пра неабходнасць пераўтварэння ў новага чалавека, “створанага па падабенстве Божым у праведнасці і святасці” (Эф. 4, 24). Гэтую думку можна сфармуляваць яшчэ і так: далёкасяжныя вынікі ў сферы грамадскага жыцця можа мець толькі дзейнасць, якая вынікае з Евангелля і вядзецца ў духу Евангелля.

Тыповым прыкладам праяў тэндэнцыі вяртання да “канстанцінаўскага” перыяду ёсць зацікаўленасць Памесных Цэркваў нацыянальнымі праблемамі. Гэта своеасаблівы род спакусы, які знаходзіць сваю аснову ў часта пазітыўнай ролі Царквы ў захаванні мовы, культуры, нацыянальнага і дзяржаўнага ўладкавання. Гэтыя падставы часта прыводзяць да ідэалізацыі свайго мінулага і ўяўлення свету ў чорна-белых фарбах, прычым, свая дзейнасць уяўляецца толькі як выключна белая і справядлівая, а іншых — толькі як заганная.
Члены Царквы, якія праводзяць такую практыку, павінны ўсведамляць, што такім чынам яны адыходзяць ад Евангелля. Царква, якая вызнае нацыяналізм, вядзе свой народ да канфліктаў.

Бывае і так, што спроба пазбегнуць канфесійнага нацыяналізму прыводзіць да сакралізацыі дзяржавы, міжнародных структур, а таксама да імкнення ліквідаваць юрыдычныя і звычаёвыя нормы, што не адпавядаюць маральным каштоўнасцям Свяшчэннага Пісання.

Урад адной з дзяржаў, якая імкнецца стаць членам Еўрапейскага саюза, быў праз адпаведныя інстанцыі саюза праінфармаваны пра неабходнасць не толькі ліквідацыі юрыдычных прадпісанняў, якія забараняюць гомасексуальныя адносіны, але і пра выражэнне гатоўнасці да неабмежавання правоў чалавека ў гэтай галіне.

Непакоіць хрысціянскае сумленне пастулат своеасаблівай недатыкальнасці прынцыпаў і мэтаў Еўрапейскага саюза і некаторых міжнародных структур, такіх, як, напрыклад, Міжнародны Валютны Фонд або Сусветны Банк. Пры аналізе паведамленняў прэсы пра візіты прадстаўнікоў гэтых арганізацый у розныя краіны нашага рэгіёну не можа не скласціся ўражанне, што яны прадстаўляюцца як Усядобрыя і Беспамылковыя прадстаўнікі ўсемагутных інстытуцыяў. Даводзіцца гаварыць пра слабасць палітычных і ўрадавых сіл перад гэтымі інстытуцыямі, няздольнымі да крытычнага ўспрымання пастулатаў новага эканамічнага парадку.

Тэалагічнай рэфлексіі, несумненна, патрабуе стан дзяржавы. Бываюць выпадкі сакралізацыі нацыянальнай дзяржавы, з аднаго боку, а з другога — стварэнне наддзяржаўных структур, якія валодаюць рысамі цэнтралізаванай супердзяржавы, што адпавядае біблейскаму разуменню дзяржавы як інстытуцыі, не створанай па волі Божай (1 Цар. 8, 5-7), але існуючай для супрацьпастаўлення злу, народжанаму грахом.

У дыскусіі “дзяржава — царква” павінен прысутнічаць самакрытычны погляд на стан сучаснага царкоўнага жыцця. У якой ступені сучасныя царкоўныя структуры і іх арганізацыйнае жыццё адпавядаюць Евангеллю і тым прынцыпам, якія мы ўсе ўголас дэкларуем? Ці недахоп саборнасці ў дзейнасці Царквы, а часам і царкоўны дэспатызм, не перашкаджае хрысціянам быць у ролі будаўнікоў дэмакратычнага дзяржаўнага і грамадскага ўладкаванняў?

Сур‘ёзны выклік хрысціянам прад‘яўляе сфера сусветнага гаспадарчага жыцця. Глабалізацыя і камп’ютарызацыя гаспадарчых структур прыводзіць да таго, што разабрацца ў тых структурах, іх мэтах і прынцыпах дзейнасці могуць толькі нямногія. Якімі могуць быць у такім выпадку вынікі Міжнароднага пагаднення па інвестыцыях? Размовы на гэтую тэму вядуцца невялікай колькасцю асоб. Для тэолагаў, святароў, народа Божага — гэта далёкая справа, у значнай ступені незразумелая. Нават спецыялісты з галіны эканомікі не могуць прадбачыць доўгатэрміновыя вынікі гэтай сістэмы. Гаворыцца пра інтэграцыю (абмежаванне суверэнітэту) краін і пра дабрабыт, які, дзякуючы гэтаму ўкладу можа ўсталявацца. Зразумела, што ўплыў той сістэмы на жыццё людзей будзе велізарны, большы за ўплыў, які аказваюць цяперашнія міжнародныя структуры. Таму, магчымым пачаткам адказу на гэты выклік можа быць пастаноўка пытання пра сутнасць такой сістэмы.

Відаць, на справы палітычныя і эканамічныя, якія сапраўды вызначаюць жыццё людзей, Цэрквы не могуць аказваць непасрэднага ўплыву. Цэрквы не могуць замяніць спецыялістаў у галіне эканомікі ці палітыкі. Іх ўплыў і ўклад можа праяўляцца ў індывідуальным плане. Мерай укладу Цэркваў у жыццё Еўропы з‘яўляецца іх уплыў на свядомасць і духоўнае жыццё чалавека.

У краінах, дзе дамінуе Праваслаўная Царква, вядома была роля Царквы як плакальніцы па бедных і асуджаных. Магчыма, гэтая функцыя ў сучасны момант стала актуальнай паўсюдна. Царква павінна быць перш за ўсё Царквой для бедных і выціснутых на абочыну жыцця. Гэтым, аднак, нельга абмежавацца. Неабходна актыўнае ўключэнне ў сучаснае жыццё чалавека ў святле Евангелля, і таксама сведчанне Евангелля пры ўдзеле ў стварэнні прававых і арганізацыйных структур як асобных дзяржаў, так і ўсяго Еўрапейскага саюза.

 

Выклікі ў сферы міжцаркоўных адносін

Пераканаўчасць хрысціянскага сведчання ў сферы палітыкі, эканомікі і грамадскага жыцця залежыць ад адзінства гэтага сведчання. У гэтай сферы міжцаркоўныя адносіны ў Цэнтральнай і Усходняй Еўропе знаходзяцца ў стане рэгрэсу. Палітычныя і гаспадарчыя перамены і ліквідацыя абмежаванняў рэлігійнага жыцця ці спыненне пераследу стварылі сітуацыю, у якой зноў ажывіліся даўнія канфлікты і ўзніклі новыя палі напружання.

У гэтай сітуацыі вялікае значэнне набывае ўменне сумеснага жыцця раздзеленых хрысціян ва ўмовах плюралістычнага светапогляду і здольнасць да супольнага пошуку праўды.
Плюралізм грамадстваў сучаснай Еўропы — гэта факт. Умовай сумеснага жыцця ў такіх грамадствах ёсць здольнасць да паразумення і сумеснай дзейнасці пры захаванні павагі да самабытнасці. Што да адносін міжхрысціянскіх, і, відаць, да іншых рэлігій — гэта няпростая ўмова для выканання. Цяжкасць палягае ў супярэчнасці паміж перакананасцю ў правільнасці сваёй веры і фактам існавання іншых веравызнанняў. Паколькі вера ахопліваве найглыбейшыя слаі свядомасці чалавека, то гэтая супярэчнасць лёгка можа прывесці да выбуху фанатызму і агрэсіі. Істотным тут з‘яўляецца імкненне забяспечыць сабе прывілеяванае становішча ў дзяржаўных структурах. Гэтае імкненне трэба таксама залічыць да форм рэлігійнай агрэсіі.

Факт існавання хрысціянскага фанатызму і недахоп талерантнасці трэба залічыць да найбольш незразумелых з‘яў гэтага свету. Здаецца, гэта стала магчымым з прычыны скіравання ўвагі хрысціян на вернасць дактрыне замест канцэнтрацыі на Асобе Госпада і Збавіцеля нашага Іісуса Хрыста.

Інакш выглядаюць духоўнасць чалавека і яго дзеянні, калі разгледзім пытанне вернасці сваёй дактрыне праз прызму іншых формул веры, накіроўваючы свае думкі і ўчынкі да Асобы Збавіцеля. Скіраванне ўвагі на Асобу Хрыста прыводзіць да бачання ў іншым чалавеку таксама асобу, за якую Хрыстос прынёс ахвяру на Крыжы. Канцэнтрацыя на правільнасці дактрыны прыводзіць да ідэнтыфікацыі інакш веруючага чалавека з фальшывай дагматыкай. Супраціўляўся гэтаму яшчэ св. Іаан Залатавусны, калі заклікаў, каб у пыле палемікі перамагчы ерась, а не ерэтыка. У тым жа духу выступаў і св. Ніл Сорскі ў 16 ст. у Расіі, калі ў сваёй манашаскай келлі хаваў ерэтыкоў.

Канцэнтрацыя на правільнасці дактрыны прыводзіць да таго, што Царква становіцца маралізатарам, павучае з вышыні свайго становішча. У той жа час яна перастае быць месцам, у якім пануе Святы Дух і дзе адбываецца таінства веры, у якім сэнс і сродак жыцця. Сённяшні свет і чалавек не патрабуюць маралі. Яны ўжо стаміліся ад яе. Замест гэтага патрабуецца сведчанне жыццём і паказ сутнасці таго жыцця.

Сучасныя плюралістычныя грамадствы, спакутаваныя спажывецкім стылем жыцця і матэрыялізацыяй спадзяванняў ды надзей, імкнуцца да Царквы як да месца сустрэчы з рэальным Богам, як да месца святла і радасці жыцця ў Богу. Раздзеленыя і варожа настроеныя хрысціяне — несапраўдныя сведкі такой Царквы і Хрыста. Надзвычай важным уяўляецца паказ экзестэнцыяльнага і душэўнага вымярэння хрысціянства. Шлях да Жывога Хрыста вымагае ад хрысціян паразумення і паяднання паміж сабой. Умовай яго будзе наша пакаянне, цвярозасць і ачышчэнне.

У пераносе на міжцаркоўныя адносіны гэта азначае таксама гатоўнасць пошуку праўды і, калі тое магчыма, пошуку праўды разам. Элементам тых пошукаў будзе таксама пошук праўды гістарычнай. У адносінах да праваслаўна-каталіцкіх адносін будзе смелае і шчырае прызнанне гістарычных фактаў, у тым ліку памылак з абодвух бакоў. Інакш кажучы, гэта азначае, між іншым прызнанне грэка-католікамі (уніятамі) факта, што унія 1596 г. была спробай ліквідацыі Праваслаўнай Царквы. Для праваслаўных гэта азначае прызнанне факта, што Львоўскі сабор 1946 г. не быў саборам, на якім уніяты мелі магчымасць свабоднага выражэння сваёй волі.

Сумесныя пошукі праўды патрабуюць смеласці ў абмеркаванні асноўнай розніцы ў разуменні Святой Троіцы, прымаства ў касцёле, свяшчэнства жанчын. Справа філіокве дачакалася першых, яшчэ нясмелых, але выразных рашэнняў. Гэта сведчыць пра магчымасці тэалагічнага дыялогу.

Антрапалагічны аспект хрысціянскага служэння
ў сучасным свеце

Як грамадска-палітычнае жыццё, так і міжцаркоўныя адносіны пачынаюцца і канчаюцца на чалавеку. Вялікай задачай і ўкладам хрысціянства ў справу аб‘яднання Еўропы будзе сведчанне пра тое, якім павінен быць чалавек у святле Евангелля і адпаведнае фарміраванне свядомасці чалавека. Найлепшыя законы і найлепшыя арганізацыі ствараюцца і разбураюцца чалавекам. Чалавек — гэта суб‘ет і аб‘ект адначасова ва ўсёй сваёй дзейнасці.

Роля Царквы ў сучасным свеце ў антрапалагічным аспекце заключаецца, па-першае, у напаміне пра біблейскі воблік чалавека і, па-другое, у разуменні яго канкрэтных патрэбаў у цяперашняй сітуацыі.

Гаспадарчая і палітычная сферы маюць схільнасць да прадметнага трактавання чалавека. Наступіла выразная матэрыялізацыя чалавека ў сэнсе імкнення да пастаянна ўзрастаючага спажывання. Захапленне матэрыяльным светам звычайна спалучаецца з раўнадушшам да веры ў Бога. Адмоўныя вынікі перавагі такога тыпу чалавека можна лёгка прадбачыць. З другога боку, ясна, што гаворка з галоднымі людзьмі пра другаснасць спажывання матэрыяльных каштоўнасцяў — гэта не толькі адсутнасць такту, але і неадпаведнасць Евангеллю.

У нашым поўным канфліктаў, напружанасці і нервовасці свеце патрэбна сведчанне як пра шлях удасканалення чалавека, так і пра месца, у якім чалавек можа знайсці ўнутраны спакой і засяроджанасць, радасць жыцця і пачуццё адказнасці за свет, у якім жыве. Па-за Царквой такога месца чалавек не знойдзе.

 

Архіепіскап Вроцлаўскі і Шчэцінскі ІЕРАМІЯ

Распечатать Распечатать

Комментирование закрыто.